مىدهد . ( به اينكه ارقام محاسبه را به منظور سوء استفاده ، با شوق بسيار به خصوص زياد ارائه مىدادند ، قبلا در فوق اشاره شده است ) . به‌هرحال اين عدم تطابق در محاسبات ، عامل ديگرى است براى نااطمينانى نسبت به گزارشهاى موجود . بنابراين نتايج ، درآمد كل ماليات سرزمينهاى ايران ( حدود سال 550 م ) در زمان خسرو انوشيروان به 000 ، 000 ، 36 درهم ( آنچه كه با پول رايج آن زمان معادل 000 ، 000 ، 3 دينار مىشد ) بالغ مىگرديد . پس از يك دوره تنزّل ، در اثناى تسلّط اعراب و نيز مستقيما بعد از استيلاى آنان ، ميزان درآمد در زمان حكومت برادر حجّاج ، محمد بن يوسف در فارس به 000 ، 000 ، 30 درهم بالغ شد . در حدود سال 278 ه / 891 م يعقوبى از 000 ، 000 ، 40 درهم گزارش مىدهد ؛ « 166 » در حدود 100 سال بعد از آن مقدسى 000 ، 000 ، 50 درهم ذكر مىكند . « 167 » چنين افزايشى با توسعه آرام‌تر زمان طاهريان و سامانيان به طور كلّى تطابق دارد ، كه البته بدان اعتمادى قطعى نمىتوان داشت . جدول درآمد مالياتى هر ايالت « 168 » آذربايجان سال 21 ه / 642 م سالانه 000 ، 800 درهم ( بلاذرى : فتوح البلدان ، ص 326 ) . در حدود سال 60 ه / 680 م : 000 ، 000 ، 30 درهم ( يعقوبى : تاريخ ، ج 2 ، ص 277 ) . در حدود سال 169 ه / 785 م : 000 ، 4000 درهم ابن خلدون :

--> ( 166 ) . يعقوبى : كتاب البلدان ، ص 308 . - . Fateh 735 - 37 ( 167 ) . مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 418 . ( 168 ) . اين جدول به خصوص دوران شكوفايى اقتصادى در قلمرو نسبتا يگانه خليفه را در نظر دارد ، زيرا كه بعد از اين دوران هريك از دولتها به حد وسيعى درآمد خود را مخفى نگاه مىداشتند ، رجوع كنيد به : Kremer , C . G . I 265 ; A . Z . V . Togan in der EI , turk , II 108 f . - براى بقيه موارد نگاه كنيد به جدول : . Levy , Soc . I 343 - 346